15 feb 2012

Davon geht die Welt nicht unter

Bruno Balz (6. Oktober 1902, Berlin; † 14. März 1988,Bad Wiessee)

Als je het lied kunt meezingen ben je zo goed als zeker de middelbare leeftijd gepasseerd. Of je bent homoseksueel. Waarschijnlijk beide.

Het lied werd voor het eerst vertolkt door Zarah Leander in de film Die große Liebe (Rolf Hansen, 1942). In die film treedt Zarah op voor een zaal op rechte stoelen
keurig in het gelid zittende soldaten van Wehrmacht en SS. Een aantal gewond en met grote witte verbanden om hoofd of arm. Natuurlijk weet Zarah met haar donkere stem de zaal zo te bespelen dat de stoere mannen halverwege het twee minuten en achtentwintig seconden durende liedje uitbundig zitten te Schunkeln: ze slaan de armen in elkaar en bewegen (ritmisch) van links naar rechts. Het begint allemaal met een gemiddelde Wehrmachtsoldaat die zijn buurman aanstoot en hem vrij dwingend uitnodigt mee te doen. Waarschijnlijk kennen de twee soldaten elkaar en zijn ze gewond geraakt tijdens dezelfde slag (ergens diep in Rusland), want ik vermoed dat het lintje dat beiden tussen de knopen van hun uniform dragen het Verwundetenabzeichen is. Helden waren het, en mannen.

Dat was Bruno Balz niet, althans niet in de optiek van de schunkelnde meute. Bruno Balz namelijk was homoseksueel en dus in die tijd en in Duitsland en verre omstreken niet zeker van zijn leven. Hij had geluk, want hij was goed met woorden. Hij schreef teksten bij Schlager die meestal geschreven werden door Michael Jary.
Al in 1936 werd hij voor de eerste keer gearresteerd, maar na een paar maanden onder voorwaarden vrijgelaten (zijn naam en zijn foto mochten niet meer gepubliceerd worden en hij moest trouwen met ene Selma). In 1941 werd hij opnieuw opgepakt door de Gestapo nadat hij op heterdaad betrapt was met een jonge man. Een aantal dagen werd hij gevangen gehouden en gemarteld in het Gestapo hoofdkwartier aan de Prinz Albrechtstraße. De volgende stap zou een concentratiekamp zijn.


Gelukkig wist Michael Jary Joseph Goebbels te overtuigen van de onmisbaarheid van Balz bij de totstandkoming van Die große Liebe en hij werd
vrijgelaten. Over wat precies gebeurde, bestaan
twee versies. Sommigen zeggen dat hij de tekst van Davon geht die Welt nicht unter schreef tijdens zijn gevangenschap, in de Prinz Albrechtstraße dus, anderen zeggen dat hij hem de dag na zijn vrijlating schreef.
Ik ga dat niet precies uitzoeken, want ik wil kunnen blijven vasthouden aan de eerste versie. Hooguit wil ik zwichten voor een versie waarin hij de tekst tussen de verschillende martelingen door in zijn hoofd creëerde en hem naderhand, waarschijnlijk ten huize van de componist, op papier zette. In diezelfde periode schreef hij trouwens ook nog de tekst voor Ich weiß, es wird einmal ein Wunder gescheh’n uit dezelfde film. De film werd een groot succes.
Na de oorlog werd hij gearresteerd door de Amerikanen: hij had tenslotte meegewerkt aan allerlei Nazi-propaganda. Pas nadat hij verteld had over zijn homoseksualiteit en zijn gedwongen huwelijk werd hij (na een jaar) vrijgelaten.
Nog jarenlang had hij allerlei problemen, vooral omdat de zgn. Schwulengesetze in de door de Nazi’s aangescherpte vorm nog tot 1969 van kracht bleven.
In 1968 werd nog een keer een van zijn teksten ‘wereldberoemd’. In dat jaar zong een elfjarig knaapje uit Bleyerheide namelijk over zijn Mama. Van de opbrengst van dat lied liet Bruno Balz een SOS-Kinderdorp bouwen.
Hij stierf in 1988. Maar omdat hij in zijn testament had vastgelegd dat pas tien jaar na zijn dood weer over hem gepraat mocht worden, kon zijn levensgezel Jürgen Draeger pas in 1998 beginnen Balz zijn verleden terug te geven.

18 jan 2012

zestien een

 
 
een trein een trein begon het mee
of nee het was de overgang van trein naar leven
of andersom een slagboom die dom op belsignalen reageert
en sluiten wou als hij er was geweest
hij was er niet en liet gebeuren wat gebeuren moest
dat was het wel wat ik vertellen wou
als ik de jaren zou vergeten (wat ik niet deed)
ik heb tot tien geteld om woede te vergeten
schuld en eindeloos verdriet
er was de dood
en eindelijk het leven
en geen signaal op rood


 

31 dec 2011

ultrakorte autobio

tijdens haar ongelooflijk lange zwanger- schap had mijn moeder haar betrekking opgezegd en ging werken in de winkel 
van sophie houben: fournituren en nylonreparatie
maar hij was nog lang geen vader toen 
hij meesterhouwer werd en  - tot 1954 -
lid van de rode mijnwerkersbond

in dat jaar bevielen ze van mij




29 dec 2011

goin' home





er is geen water
in dit uit de steenkool gewassen dorp
waar mensen vreemden zijn
wordt ondergronds geleefd
bovengronds beleefd geknikt
zwarte gezichten door de straten
vinden geen lucht geen licht maar aarde
en hier en daar een hoer

geen plek om naar de eeuwigheid te staren

ze is er niet
behalve in de gangen waar nog resten liggen
de bleekgewassen botten van wie naar water zocht







7 dec 2011

schokland


je schraapt de leem bijeen
en slaat hem tussen latten
je stapelt
bouwt de muren van je ik
tegen het water van de tijd

een onbegonnen strijd
dat weet je wel
maar geeft niet op
omdat wat komen gaat nog erger is
als je niet

bestaat schokland wel?
dat half verdronken land
dat nog steeds je potlood slijpt
en vraagt om woorden
maar nu museum is

leven als water

dat stijgt
tot er niets meer over is
dan stenen woorden





3 dec 2011

St. James Infirmary


In de categorie heerlijke ouwe leem scoort St James Infirmary bij mij al jaren lang erg hoog. Ik ken het sinds mijn 15e of 16e in de versie van Eric Burdon & the Animals (1968). Het is een bewerking[i] van een blues-traditional die dan weer gebaseerd is op de Engelse Folksong The Unfortunate Rake. Dat laatste lied gaat over een matroos die zijn geld uitgeeft aan een jonge dame die later een hoer blijkt te zijn. De matroos sterft aan een SOA, of laten we het gewoon bij zijn naam noemen: syfilis. Dat moet al lang geleden zijn gebeurd want de titel verwijst (volgens de Engelse Wikipedia waar ik veel van mijn wijsheid vandaan haal) naar St. James Hospital voor leprozen in London. Het gebouw is in 1532 op bevel van Henry VIII afgebroken, die er zijn St. James’s Palace liet bouwen, waarvan je hiernaast de hoofdingang ziet. Er ontstonden in Engeland allerlei variaties op het thema[ii].

Toen het lied werd meegenomen naar Amerika kwamen er daar nog een aantal bij, waarvan de bekendste zijn: St. James Infirmary en The Streets of Laredo. De ondergang van de hoofdpersonen in deze songs is over het algemeen te wijten aan drank of gokken. Dat vond men in de preutse V.S. waarschijnlijk acceptabeler dan een venerische aandoening. 

Van St. James Infirmary zijn op Youtube tientallen uitvoeringen te vinden. De leukste vind ik de versie van Cab Calloway, te horen in een Betty Boop variant op Sneeuwwitje (1933). Maar ik heb dan ook een zwak voor Betty. Dezelfde Cab Calloway hoor je hier.
In het kort komt het verhaal er op neer dat iemand in een kroeg een man ontmoet die vertelt over hoe hij zijn vriendin vond in St. James Infirmary, dood natuurlijk. De man heeft ook geen zin meer in het leven en organiseert alvast zijn eigen begrafenis. 

Oh, when I die, please bury me
In my ten dollar Stetson hat;
Put a twenty-dollar gold piece on my watch chain
So my friends'll know I died standin' pat.

Get six gamblers to carry my coffin
Six chorus girls to sing me a song
Put a twenty-piece jazz band on my tail gate
To raise Hell as we go along

Meestal speelt het verhaal zich (impliciet) af in New Orleans. De naam wordt niet genoemd, maar je ziet de begrafenisstoet al voor je. Ik heb geen echt bruikbare beelden daarvan gevonden op Youtube. Maar hier is een scene uit de Bond-film Live and Let Die. Er zit een ‘gezellige’ twist in. Kijk maar.
Over die mooie gewoonte gaat ook deze clip van Chuck Perkins. Hetzelfde gedicht hier, maar nu met foto’s van Andy Levin. Beide erg de moeite waard.
Kijk ook nog even naar dit mooie clipje gemaakt op een van Louis Armstrongs versies van St. James Infirmary. Of deze met de New Orleans Preservation Hall Jazz Band. Van dezelfde band.

Tot slot nog even de complete tekst van Eric Burdons St James Infirmary. Geen begrafenis scene hier. En dus ook geen troost in de geest van: ik hield zo veel van haar, ik ga haar achterna. Hier alleen de cynische opmerking dat ze nooit meer iemand zal vinden die haar behandelde als hij. Niet voor niets verstond ik de laatste regel steeds als:
No, she’ll never find another man, who killed her like I did.

I went down to Old Joe's Bar
On the corner by the square
All the men were having drinks, same as usual
And the same old crowd was there

Oh, no...

On my left stood my good friend, Joseph McGinley
Oh his eyes were blood-shot and red
And he turned to the people standing by him
And these are the words he said...
I went down to that St James Infirmary
They had my baby there
She was lying on a long, long white table, yeah
So cold, so still...she was dead

Oh no..

Let her go
Let her go God bless her
Wherever she may be
She can search, search this whole world wide over
But she'll never, find another man as good as me

No she'll never, never find another man
Who'll treat her like I did
Give her all my money, yeah
Never find another man like me
No, she'll never
Find another man
Who'll treat her like I did









[i] De plaatser van het filmpje op Youtube zegt er dit over: This is no blues song. This is gothic/progressive/psychedelic heavy rock.

[ii] Er bestaat een verzamelaar van (Engelse en Amerikaanse) op dit thema gebaseerde songs: http://www.folkways.si.edu/TrackDetails.aspx?itemid=23659

te laat?


laat ik
-dacht meester ju-
NU
de wereld helpen
ik zit al
ZO
te gapen


maar de wereld wilde niet
-geholpen worden
-beter worden
-groeien
ze wilde net als ju
alleen maar slapen


uit: meester ju en de domme vragen