Posts tonen met het label zarah leander. Alle posts tonen
Posts tonen met het label zarah leander. Alle posts tonen

30 dec 2012

Bay mir bistu sheyn




Vandaag bezig geweest met voorbereidingen voor de tachtigste verjaardag van mijn moeder. Toen we (mijn broer en ik) over muziek te spreken kwamen opperden we al snel muziek van de Andrew Sisters en dan met name Bay mir bistu sheyn. Daarmee hebben we de muzikale smaak van mijn moeder niet helemaal precies te pakken, maar ze vindt het een mooi nummer.
Voor mij was het in ieder geval aanleiding om me vanavond eens te verdiepen in de geschiedenis van het lied en eens op Youtube te gaan snuffelen naar interessante versies van het lied. 

Biografie van Sholom Secunda
Eerst een korte geschiedenis. Het lied is geschreven door Jacob Jacobs (tekst) en Sholom Secunda (muziek) voor een niet overdreven succesvolle musical uit 1932 (Rolland Theatre, Brooklyn). De musical en het lied waren in het Jiddisch geschreven. De titel van de musical voorspelt niet veel goeds voor de toekomst: Men ken lebn nor men lost nisht. Enigszins knullig vertaald (maar wel correct wat betreft de joden in Europa) wordt dat: Men zou kunnen leven, maar men laat ons niet. De musical had (veronderstel ik, want ik ken hem niet en heb er ook niet naar gezocht) een in dit licht onschuldiger thematiek. Een onmogelijke liefde of zo.
Andrew Sisters
Een paar jaar later (1937) werd het nummer in het roemruchte Apollo Theatre in Harlem uitgevoerd door Johnny & George. Ook zij zongen het in het Jiddisch. Van die twee mannen heb ik jammer genoeg geen opnames kunnen vinden. Maar twee producenten hebben het wel gehoord en zij besloten dat het lied wel potentie had. De muziek werd wat aangepast en de tekst vertaald naar het Engels, waarbij de Jiddische titel in een enigszins gegermaniseerde vorm gehandhaafd bleef.
In november van het zelfde jaar namen de (toen nog onbekende) Andrew Sisters het nummer op als B-kant bij Nice Work if You Can Get it. Binnen enkele maanden kregen ze hiervoor een gouden plaat. Ze namen er later nog verschillende versies van op. In 1961 hadden ze 2,5 miljoen exemplaren verkocht, goed voor ongeveer 3 miljoen dollar voor de rechthebbenden. De schrijver van het lied, Sholom Secunda, heeft er iets minder aan verdiend: 4325 dollar. (Toevoeging JH 1-1-2013: Lees als aanvulling/correctie op de bedragen en voor verdere wetenswaardigheden de site Sholom Secunda - The Story of Bei Mir Bist du Schön.)

In de volgende jaren stapelden de coverversies zich op. Alleen al in de maand december van hetzelfde jaar vijf (5) stuks, waaronder twee van Benny Goodman. In 1938 werd het o.a. in de Sowjet Unie opgenomen. Zarah Leander maakte een Zweedse versie. En verbazingwekkend genoeg werd het zelfs in Nazi-Duitsland uitgevoerd. Verbazingwekkend omdat het een Jiddisch lied was natuurlijk, maar ook omdat het in de categorie swing viel. En Swing, dat hoorde bij de afdeling Entartete Kunst.
Intussen staat Bay mir bistu sheyn prima op het lijstje van meest gecoverde liedjes aller tijden. 





The Barry Sisters met de originele Jiddische tekst. Volgens Wikipedia hebben deze dames het lied opgenomen na het succes van de Andrew Sisters. Op een andere site staat het jaartal 1932 achter hun opname, maar daarmee wordt dan waarschijnlijk het jaar van schrijven bedoeld. Mooie versie, trouwens.

Al Bowlly, een mooie Engelse versie uit 1938


Quadro Nuevo, met o.a. mooie bassolo en een verwijzing naar Bonanza. Tja.

Waldeck (Jazz with a hint of Hip Hop) (z.j.)




De originele Jiddische tekst:

Kh'vel dir zogn, dir glaykh tzu hern
Az du zolst mir libe derklern
Ven du redst mit di oygn
Volt ikh mit dir gefloygn vu du vilst
S'art mikh nit on
Ven du host a bisele seykhl
Un ven du vaytzt dayn kindershn shmeykhl
Vendu bist vild vi indianer
Bist afile a galitsianer
Zog ikh: dos art mikh nit.

Bay mir bistu sheyn,
Bay mir hos tu heyn,
Bay mir bistu eyner oyf der velt.
Bay mir bistu git,
Bay mir hostu "it",
Bay mir bistu tayerer fun gelt.

Fil sheyne meydlekh hobn gevolt nemen mikh,
Un fun zay ale oys-geklibn hob ikh nor dikh.



En de Engelse vertaling daarvan:


I will say to you so that you would hear
"I love you."
When you speak with your eyes,
I would fly with you wherever you wish -
I do not care where."
When you have a bit of sense
And when you show your childlike little smile
When you are wild as an Indian
Even if you were a Galitzyaner,
I say: It doesn't bother me.

To me, you are lovely,
To me, you are charming.
To me, you are the only one in the world.
To me, you are lovely,
To me, you are charming,
To me, you are more precious than money.

Many pretty girls
Wanted me for a husband
But among them all I chose only you.


15 feb 2012

Davon geht die Welt nicht unter

Bruno Balz (6. Oktober 1902, Berlin; † 14. März 1988,Bad Wiessee)

Als je het lied kunt meezingen ben je zo goed als zeker de middelbare leeftijd gepasseerd. Of je bent homoseksueel. Waarschijnlijk beide.

Het lied werd voor het eerst vertolkt door Zarah Leander in de film Die große Liebe (Rolf Hansen, 1942). In die film treedt Zarah op voor een zaal op rechte stoelen
keurig in het gelid zittende soldaten van Wehrmacht en SS. Een aantal gewond en met grote witte verbanden om hoofd of arm. Natuurlijk weet Zarah met haar donkere stem de zaal zo te bespelen dat de stoere mannen halverwege het twee minuten en achtentwintig seconden durende liedje uitbundig zitten te Schunkeln: ze slaan de armen in elkaar en bewegen (ritmisch) van links naar rechts. Het begint allemaal met een gemiddelde Wehrmachtsoldaat die zijn buurman aanstoot en hem vrij dwingend uitnodigt mee te doen. Waarschijnlijk kennen de twee soldaten elkaar en zijn ze gewond geraakt tijdens dezelfde slag (ergens diep in Rusland), want ik vermoed dat het lintje dat beiden tussen de knopen van hun uniform dragen het Verwundetenabzeichen is. Helden waren het, en mannen.

Dat was Bruno Balz niet, althans niet in de optiek van de schunkelnde meute. Bruno Balz namelijk was homoseksueel en dus in die tijd en in Duitsland en verre omstreken niet zeker van zijn leven. Hij had geluk, want hij was goed met woorden. Hij schreef teksten bij Schlager die meestal geschreven werden door Michael Jary.
Al in 1936 werd hij voor de eerste keer gearresteerd, maar na een paar maanden onder voorwaarden vrijgelaten (zijn naam en zijn foto mochten niet meer gepubliceerd worden en hij moest trouwen met ene Selma). In 1941 werd hij opnieuw opgepakt door de Gestapo nadat hij op heterdaad betrapt was met een jonge man. Een aantal dagen werd hij gevangen gehouden en gemarteld in het Gestapo hoofdkwartier aan de Prinz Albrechtstraße. De volgende stap zou een concentratiekamp zijn.


Gelukkig wist Michael Jary Joseph Goebbels te overtuigen van de onmisbaarheid van Balz bij de totstandkoming van Die große Liebe en hij werd
vrijgelaten. Over wat precies gebeurde, bestaan
twee versies. Sommigen zeggen dat hij de tekst van Davon geht die Welt nicht unter schreef tijdens zijn gevangenschap, in de Prinz Albrechtstraße dus, anderen zeggen dat hij hem de dag na zijn vrijlating schreef.
Ik ga dat niet precies uitzoeken, want ik wil kunnen blijven vasthouden aan de eerste versie. Hooguit wil ik zwichten voor een versie waarin hij de tekst tussen de verschillende martelingen door in zijn hoofd creëerde en hem naderhand, waarschijnlijk ten huize van de componist, op papier zette. In diezelfde periode schreef hij trouwens ook nog de tekst voor Ich weiß, es wird einmal ein Wunder gescheh’n uit dezelfde film. De film werd een groot succes.
Na de oorlog werd hij gearresteerd door de Amerikanen: hij had tenslotte meegewerkt aan allerlei Nazi-propaganda. Pas nadat hij verteld had over zijn homoseksualiteit en zijn gedwongen huwelijk werd hij (na een jaar) vrijgelaten.
Nog jarenlang had hij allerlei problemen, vooral omdat de zgn. Schwulengesetze in de door de Nazi’s aangescherpte vorm nog tot 1969 van kracht bleven.
In 1968 werd nog een keer een van zijn teksten ‘wereldberoemd’. In dat jaar zong een elfjarig knaapje uit Bleyerheide namelijk over zijn Mama. Van de opbrengst van dat lied liet Bruno Balz een SOS-Kinderdorp bouwen.
Hij stierf in 1988. Maar omdat hij in zijn testament had vastgelegd dat pas tien jaar na zijn dood weer over hem gepraat mocht worden, kon zijn levensgezel Jürgen Draeger pas in 1998 beginnen Balz zijn verleden terug te geven.