Winnetou III

In de film, Winnetou, deel III, 1965, sterft het edele opperhoofd op een andere manier dan in het boek. Ik heb het net nog even nagekeken op Youtube. In het boek dalen Winnetou en Old Shatterhand gevolgd door hun kompanen aan een touw een krater af om daar een stel gevangenen te bevrijden uit de klauwen van een coalitie van blanke bandieten en Oglala-Lakota. Maar ze stoten daarbij wat stenen naar beneden:    

Vertaling onder aan de bladzijde.

Sofort erschien der Kopf eines Indianers in der vom Feuer erleuchteten Spa

lte. Er hörte und sah das Niederprasseln des Gerölls, blickte in die Höhe und stieß einen lauten Warnungsruf aus.

»Vorwärts, Winnetou!«, rief ich. »Es ist sonst alles verloren!«

Die Männer oben merkten, was unten vorging, und ließen das Seil schnell laufen. Eine halbe Minute später hatten wir den Boden erreicht, zu gleicher Zeit aber blitzten uns aus der Spalte einige Schüsse entgegen. Winnetou stürzte zu Boden.

Ich blieb vor Schreck halten.

»Winnetou, mein Freund«, rief ich, »hat eine Kugel getroffen?«

»Winnetou wird sterben«, antwortete er.

Zegel van de Jicarilla Apache Nation

In de film zijn onze helden al verwikkeld in een vuurgevecht met hun tegenstanders. Alleen bestaat de coalitie nu uit blanken en Jicarilla, een groep binnen het volk der Apachen. Een van de blanke bandieten sluipt dichterbij om hen beter en vanuit een onverwachte hoek onder vuur te kunnen nemen. Op dat moment weerklinkt een trompet van de cavalerie die te hulp schiet. Dat leidt iedereen nogal af. Old Shatterhand wil de soldaten waarschuwen en springt op om hun iets toe te schreeuwen. De sluipschutter-bandiet ziet zijn kans schoon en richt zijn geweer op Old Shatterhand. Winnetou ziet dit en springt voor zijn bloedsbroeder om de kogel op te vangen. Hij valt in Old Shatterhands armen en deze legt hem voorzichtig op de grond.

Even later ligt hij op een decoratief uitstekende rots en spreekt zijn laatste woorden. Hij zegt niets over Christen worden, maar hij hoort wel hoe hij door klokken in de verte wordt geroepen. Eerder in de film heeft hij uitgelegd wat de overeenkomst is (of zou moeten zijn) tussen de aanhangers van het geloof in de Christelijke god en dat in de Grote Manitou: Liebe alles was gut ist, und hasse alles was böse ist. Maar nu, aan het einde, zegt hij:

‘Mein Bruder, Winnetous Seele muß gehen. Winnetou ist bereit. Leb Wohl, mein Treuer, mein.., mein..‘ Winnetou is dood.  De cavalerie verzorgt de Last Post. 

Maar wacht. Het is nog niet afgelopen, want het Duitse publiek en de Duitse kritiek had ver voor de première al duidelijk gemaakt dat Winnetou niet mocht sterven. Vooral het tienertijdschrift Bravo speelde daarin een grote rol. De producent kreeg dreigbrieven die blijkbaar zo overtuigend geschreven waren dat precies twee maanden na de première van Winnetou III de film Old Surehand verschijnt, waarin Winnetou weer gewoon meedoet. Net als in de drie films die daarna nog verschijnen. Om die vreemde ontwikkeling nog enigszins verklaarbaar te maken, werd er verteld dat Winnetou alsnog geopereerd en gered werd. Off screen als het ware. Van die kiese aanpak zouden ze bij de hedendaagse reality-tv a la 24 uur tussen leven en dood nog het een en ander kunnen leren.

Uit Bravo: Na 27 nummers kon je Winnetou levensgroot boven je bed hangen.

Winnetou III vormde het hoogtepunt in de hype rondom de edele Indiaan en de minstens zo edele Germaan Old Shatterhand. Daarna werd het minder. Alsof de (voorbijgaande) dood van Winnetou toch een teken was dat aan alles ooit een eind moest komen. 
Nog jarenlang kon je in de Bravo (hier nummer 1967-13 in pdf-formaat) nog vóór de foto’s van Roy Black en Wencke Myrrhe, nog vóór Dave Dee, Dozy, Beaky, Mick & Tich een foto vinden van Pierre Brice en Marie Versini. Die laatste speelde in twee Winnetou-films de rol van Nsho-tshi, de zus van het opperhoofd. Haar site staat in dit Karl-May-herdenkingsjaar (Hij stierf in 1912, daar kom ik ook nu pas achter) in het teken van die rol. Compleet met een vriendelijke groet (als Nsho-tshi) aan de Duitse bezoekers. Haar autobiografie heeft als titel: Ich war Winnetous Schwester.

Marie Versini en Lex Barker

Hoewel ze typich Duits zijn, hebben de Karl-May-verfilmingen een internationaal karakter. Behalve dat de opnames zijn gemaakt in het voormalige Joegoslavië, hadden de belangrijkste acteurs meer succes in Duitsland dan in hun geboorteland, ze bleven dan ook veelal hangen in de Duitse film: Marie Versini is een Française, Lex Barker (Old Shatterhand) een Amerikaan en Pierre Brice is natuurlijk ook afkomstig uit Frankrijk.

Maar over die laatste de volgende keer meer.

Vertaling: Meteen verscheen het hoofd van een Indiaan in de door het vuur verlichte spleet.Hij hoorde en zag de stenen vallen en stootte een luide waarschuwingskreet uit. 'Voowaarts, Winnetou''riep ik uit: 'anders is alles verloren!' De mannen boven merkten wat er beneden gebeurde, en lieten het touw snel vieren. Een halve minuut later hadden we de bodem bereikt, maar tegelijkertijd bliksemden ons vanuit de spleet een paar schoten tegemoet. Winnetou viel op de grond. Van schrik bleef ik staan.
'Winnetou, mijn vriend,' riep ik: Ben je geraakt?'
'Winnetou zal sterven.' antwoordde hij.

Winnetou II: rectificatie

Rectificatie

In mijn vorige blog (Winnetou 1) schreef ik dat Winnetou gedood werd door blanken. Nu ik het kon nalezen, bleken het toch indianen te zijn geweest. Verder is Winnetou, terwijl hij te sterven lag bij de Hancockberg, nog gauw even katholiek geworden. Op Winnetous verzoek heft een groep Duitsers die net door de twee helden zijn bevrijd, het Ave Maria aan. Een citaat (Vertaling onder aan de bladzijde):

»Schar-lih, nicht wahr, nun kommen die Worte vom Sterben?«

Ich konnte nicht sprechen. Ich nickte weinend, und die dritte Strophe begann:

»Es will das Licht des Lebens scheiden;
Nun bricht des Todes Nacht herein.
Die Seele will die Schwingen breiten;
Es muss, es muss gestorben sein.
Madonna, ach, in deine Hände
Leg ich mein letztes, heißes Flehn:
Erbitte mir ein gläubig Ende
Und dann ein selig Auferstehn!
Ave, ave Maria!«

Als der letzte Ton verklungen war, wollte er sprechen – es ging nicht mehr. Ich brachte mein Ohr ganz nahe an seinen Mund, und mit der letzten Anstrengung der schwindenden Kräfte flüsterte er:

»Schar-lih, ich glaube an den Heiland. Winnetou ist ein Christ. Lebe wohl!«

Es ging ein konvulsivisches  Zittern durch seinen Körper; ein Blutstrom quoll aus seinem Munde; der Häuptling der Apachen drückte nochmals meine Hände und streckte seine Glieder. Dann lösten sich seine Finger langsam von den meinigen – er war tot!

Crazy Horse Memorial, South Dakota

Op de Karl-May-Wiki is een hele pagina gewijd aan de dood van Winnetou. En ook daar blijkt er enige onduidelijkheid te bestaan aan de etniciteit van de moordenaar van Winnetou. Want in het originele voorwoord van Winnetou 1 schijnt Karl May geschreven te hebben dat een blanke de dader was. Later bleken het de Oglala-Sioux (beter: Oglala-Lakota) te zijn geweest. Deze stam was ook betrokken bij de slag bij Little Big Horn en (voor ons bekender) ze waren de bezetters van Wounded Knee in 1973.

Verder zijn de Oglala bekend omdat het de eerste groep indianen was die tegen het Amerikaanse leger vocht en de enige die ooit een overwinning heeft behaald op dat leger (Red Clouds War, 1866-1868). De bekendste chief is natuurlijk Crazy Horse, waarvan in South Dakota een enorme sculptuur in de maak is. 

De Oglala staan in mijn geheugen als de aartsvijanden van de Apaches, hetgeen me nu nogal vreemd voorkomt, omdat de Oglala in Noord- en Zuid-Dakota woonden en de Apaches in New Mexico. Toch een behoorlijke afstand.

Over de geografie van de plaats waar Winnetou stierf, is meer te vinden op deze geweldige site van Rob van der Bijl & Dick van der Heijden. Met mooie plaatjes uit verschillende stripverhalen die van het verhaal zijn gemaakt.

En dan is er nog een controverse over Winnetou’s dood: werd hij gedoopt of niet?

Karl May in de vertaling van Marion Ames Taggart

In de sterfscène is er geen sprake van. Maar May zelf schijnt er in lezingen wel op gezinspeeld te hebben. Sommige van zijn werken zijn vertaald en op de Amerikaanse markt terecht gekomen. De vertaalster (Marion Ames Taggart, * 7. Mei 1866  † 19. Januari 1945) heeft bij de dood van Winnetou als puntje op de i een nooddoop ingevoegd. ‘In tijden van nood, mag en moet iedereen dopen’, zal ze gedacht hebben: ‘ook ik, als vertaalster van een verhaal van een Duitser over een fictieve Indiaan’. Maar zij had ook de eigenlijke naam van Old Shatterhand  veranderd, hier was niet Charley/Schar-lih/Shar-lih (Karl May, dus) de blanke protagonist, maar ene Jack Hildreth. Enkele van haar ongeautoriseerde en sterk ingekorte vertalingen (uit 1898) kun je nalezen op de site van de Karl-May-Gesellschaft.

In een gesprek over het geloof beloofde Shar-lih zijn vriend dat hij na zijn dood zijn vader, zijn zuster en andere geliefden zou terugzien. Nou ken ik de precieze stand van zaken in de katholieke geloofsleer van die tijd niet, maar ik ben een beetje bang dat Winnetou eenzaam zou zijn geweest in die hemel. Als een nooddoop noodzakelijk was om in de hemel te komen, dan kunnen Winnetous ongedoopte dierbare overledenen daar natuurlijk niet zitten te wachten op de komst van het grote opperhoofd zelf. 

Maar goed, we hoeven ons daar nog even geen zorgen over te maken, want eigenlijk is Winnetou natuurlijk nog niet dood. Karl May kan schrijven wat hij wil. Winnetou woont ergens in de buurt van Parijs. Hij is nu 83 jaar oud en hij heet Pierre Louis Baron de Bris AKA Pierre Brice. Waarover de volgende keer meer.



Vertaling 

»Shar-lih, nu komen de woorden over de dood, nietwaar?«

Ik kon iets zeggen. Ik knikte huilend en de derde strofe begon:

»Es will das Licht des Lebens scheiden;
Nun bricht des Todes Nacht herein.
Die Seele will die Schwingen breiten;
Es muss, es muss gestorben sein.
Madonna, ach, in deine Hände
Leg ich mein letztes, heißes Flehn:
Erbitte mir ein gläubig Ende
Und dann ein selig Auferstehn!
Ave, ave Maria!«

Toen de laatste noot verklonken was, wilde hij spreken - het ging niet meer. Ik hield mijn oor vlak bij zijn mond, en met inspanning van zijn laatste kracht fluisterde hij:

»Shar-lih, ik geloof in de Heiland. Winnetou is een Christen. Vaarwel!«

Een krampachtige siddering ging door zijn lichaam; een straal bloed vloeide uit zijn mond; het opperhoofd der Apachen drukte nog een keer mijn handen en strekte zijn lichaam. Toen lieten zijn vingers de mijne langzaam los - hij was dood!