14 jul 2011

Die Braun*



voor de derde keer had hij gekeken
voor de derde keer liep het slecht af
met haar
de wirtschaftswunderfrau
die haar liefde kon parkeren als een mercedes
190 sl uit vierenvijftig (zijn geboortejaar)
voor de derde keer blies ze de vlam weg van het gas
terwijl verderop west duitsland puskas dwong
tot vuisten op het gras

en weer wist hij dat liefde niet kon duren
langer dan een halve dag een hele nacht
en dat het daarna oorlog werd en wachten en bedrog
behalve als de droom meer leefde dan hij zelf
en dat hij dus weer kijken moest
door ogen van een ander
naar hoe het wel of niet moest zijn

                                             


*Op 12-07-2011 zag ik via Youtube Die Ehe der Maria Braun (1979) van Rainer Werner Fassbinder (1945-1982). Niet voor de derde keer overigens. Ik denk dat ik de film intussen vijf of zes keer heb gezien.





25 jun 2011

Bjorn is hier geweest met vrienden

Het gekke is: zo’n tekst blijft staan, totdat je hem vergeet. Als je dan na een paar maanden nog eens kijkt, min of meer per ongeluk, dan is hij er niet meer. De Gemeentelijke Anti-Graffitidienst (GAG) heeft zijn werk gedaan: overbodige woorden wissen.

De criteria die de dienst aanhoudt, zijn nogal willekeurig, is men geneigd te denken. Soms zie je dat alle tags van zo’n grijs elektriciteitskastje zijn verwijderd, op één na. Soms zie je zelfs de kronkelige loop van druppels schoonmaakmiddel: een lichtere streep in zwarte letters. ‘Waarom hebben ze die ene nou laten staan?’ hoor je dan een wat zurige mevrouw vragen. ‘Het lijkt wel of ze het met opzet doen.’ Mevrouw, u hebt gelijk: hier is opzet in het spel.

Het fijne van die opzet heb ik – ondanks enig onderzoek – nooit kunnen doorgronden. Tegenwoordig zoek ik niet meer naar een verklaring, ik heb me neergelegd bij de onbegrijpelijkheid van het leven. Daarbij: de GAG is opgeheven bij de laatste bezuinigingsronde van het gemeentebestuur. Het gele busje is in het modernere rood-grijs overgespoten, drie werknemers zijn ondergebracht bij andere diensten, de vierde is met vervroegd pensioen.
Historici of andere geïnteresseerden raad ik aan met die laatste contact te zoeken, misschien is hij nu wat toeschietelijker dan de twee keer dat ik hem sprak.

En laten we wel wezen: graffiti is al lang niet meer wat het geweest is. Na een periode waarin het verschijnsel repressief werd getolereerd, is het nu volledig ingekapseld. We zijn allemaal al lang gewend aan de term graffitikunstenaars. Bij sloop- en wijkverbeterplannen is er een budget om kale muren te laten volspuiten door artistiekerige jongelui die meestal werken in de stijl van een erkend (en overleden) kunstenaar: de stad fleurt er van op en zelfs de grootste zuurpruim kan niets hebben tegen een Esscheriaans tableau waar anders een vuilbruine baksteenmassa  zijn depresserende of ongerichte-agressieopwekkende werk zou doen.

Genoeg hierover. Ik wil het hebben over de twee graffiti-uitingen die een rol hebben gespeeld in mijn leven.
De eerste was een eenvoudige en in die tijd gangbare politieke uiting die mijn broer en ik meenden te moeten maken om zodoende  het einde van de Vietnamoorlog naderbij te brengen: ‘Nixon moordenaar’ schreven we met witte kalk op een bakstenen in huisjesvorm opgetrokken muurtje dat ooit de speelplaats van een lagere meisjesschool omringde, maar dat toen alleen nog  een grasveld en enkele bomen binnen de perken hield. De X van Nixon hadden we in de vorm van een hakenkruis willen schilderen, maar omdat we alle twee niet erg heldhaftig waren aangelegd en we ons bij elke passerende auto op onze buik liggend verscholen achter het muurtje, besloten we ons te beperken tot de gebruikelijke schrijfwijze. In onze zenuwen zouden we het hakenkruis waarschijnlijk toch verkeerd om hebben geschilderd.
Het was de enige graffiti waaraan ik ooit heb meegewerkt, sindsdien beperk ik me tot schrijven op papier of beeldscherm.

De tekst bleef er staan. Jaren lang. Ik zag hem als ik terugkwam van school. Later – toen ik naar een andere stad verhuisd was – zag ik de woorden, vaag maar nog goed leesbaar, als ik daar uit de bus stapte om mijn vader te bezoeken. Ik kan me niet herinneren of ik de tekst heb gezien op de dag dat mijn vader overleed. Niet vreemd, mijn hoofd stond er niet naar. Maar toen ik de dag daarop weer uit de bus stapte, zag ik het: de woorden waren weg. Ik weet nog dat ik er een soort afsluiting van mijn jeugd in zag. Ik was geen zoon meer, protest was overbodig. Ik vroeg me af waarom ze (de gemeente?) na al die jaren alsnog besloten hadden de tekst weg te halen.
Echt vreemd werd het pas toen ik een paar maanden later nog een keer langs het huis van mijn vader wilde lopen. Het was inmiddels verkocht en ik wilde nog een keer de oude sfeer opsnuiven voordat de nieuwe bewoners het door allerlei aanpassingen van mij zouden vervreemden.
Ik zag het meteen, de bus was nog niet eens helemaal tot stilstand gekomen: het muurtje was weg. Er stond nu een hoog hekwerk met borden. Er zou een appartementencomplex neergezet worden: negen middenklasse appartementen, info te bevragen bij D&O vastgoed BV.
Waarom hadden ze die tekst weggehaald als twee maanden later het hele muurtje gesloopt zou worden? Dat was vreemd, maar het zette me toen niet aan tot onderzoek naar de werkwijze van de GAG (of de plaatselijke voorloper daarvan).

Dat kwam pas door de Bjorn-tekst. De Bjorn-tekst stond plotseling op een lantaarnpaal bij de bushalte van lijn 3, van Wolder naar de stad. Ik zag hem voor het eerst op 22 november 2010.
‘Bjorn is hier geweest met vrienden’.
De tekst intrigeerde me meteen en ik maakte er met mijn mobieltje een foto van. Thuis gebruikte ik de foto als bureaubladachtergrond op mijn laptop. Ik bedacht een aantal scenario’s die tot de tekst geleid zouden kunnen hebben, maar bedacht al snel dat ik de waarheid wilde weten.

In de winkels op het pleintje vroeg ik of men ene Bjorn kende, een jongen van een jaar of tien tot veertien waarschijnlijk. Niemand kende hem. Een Björn kenden ze wel, die kwam wel eens in de frituur, aardige jongen van twaalf. Ik twijfelde: de schrijver van de tekst had wel een puntje op de j in zijn naam gezet, dan zou hij de Umlaut op de o ook niet vergeten. Voor de zekerheid heb ik die Björn toch een keer opgewacht. De tweede avond dat ik er was tegen half zeven kwam hij de frituur binnen. Ik liet hem een printje van de foto zien. ‘Heb jij dat geschreven?’ vroeg ik. Hij keek betrapt, maar dat doen jongens van die leeftijd altijd als ze aangesproken worden. Meestal hebben ze ook iets gedaan dat niet door de beugel kan. Ik vroeg hem de tekst op een blaadje te schrijven, maar eigenlijk wist ik al meteen dat hij het niet was geweest. Het kattenkwaad dat deze Wolderse jongen uithaalde was van een heel andere aard. Met een katapult achter in de tuin op vogels schieten, dat soort dingen.

De volgende dag vroeg ik wat mensen uit mijn straat. De buren en een paar andere mensen waar ik wel eens jongeren zag of hoorde  rondhangen. Dat leverde niets op.
Ik besloot het allemaal te vergeten. Zo belangrijk was het niet, tenslotte. Een puistpuber met geldingsdrang, het zou wat. Ik zette een andere foto op mijn bureaublad: een foto van een tegen een rotswand geplakt Tibetaans klooster, maar de verhoopte onthechting bleef uit. Wie was Bjorn en wie zijn vrienden? De vragen bleven door mijn hoofd spoken.

Ik ging steeds verder de wijk in en stelde mijn vragen. De mensen begonnen me te kennen in de wijk. Wildvreemden knikten me toe . Als ik op de bus stond te wachten wees soms iemand op mij en daarna op de lantaarnpaal. Dat vond ik prima. Op deze manier kon de oplossing van het raadsel niet lang op zich laten wachten, leek me. Op een dag werd ik op straat aangesproken door een man van ongeveer mijn leeftijd. ‘U bent toch die Björn, hè?’ ‘Nee, nee, ik heet niet Björn, ik zoek Bjorn.’ Ik vertelde hem mijn naam en de aard van mijn zoektocht. Hij keek me onderzoekend aan. ‘U kunt daar beter mee stoppen.’ ‘Stoppen? Hoezo?’ ‘Nou,’ hij keek om zich heen: ‘er wordt over u gepraat. Mensen vragen zich af waarom u op zoek bent naar een jongen van die leeftijd.’  Ik schrok. Hoe kon zo’n verhaal nu ontstaan. ‘Nou ja, ik zeg het u maar,’ zei de man nog en liep verder.

Ik besloot dat ik moest stoppen met mijn zoektocht, hoe onbevredigend het einde ook was. Op deze manier kon ik mijn sociale leven in deze wijk wel vergeten. Ik moest Bjorn, ik moest de hele tekst vergeten. Ik zocht op de site van de gemeente naar een instantie die dat voor me kon regelen. Zo kwam ik terecht bij de GAG.

Jan van Wanrooy was het hoofd van die dienst. ‘U bent al de tweede die over die tekst klaagt. Vreemd. Wat staat er ook alweer precies?’
‘Bjorn is hier geweest met vrienden.’
‘En wat is daar erg aan?’
‘Nou eh, niets eigenlijk. Maar ik dacht misschien kunt u hem toch weghalen.’
‘Meneer, de GAG werkt niet op bestelling. We hebben een vast schema dat we zo veel mogelijk aanhouden. Alleen als er extreem racistische of pornografische teksten gemeld worden, wijken we daar van af.’
‘Ik begrijp het, maar misschien …’
‘Nee meneer, daar kunnen we niet aan beginnen. Als we dat voor u doen dan rijden we binnenkort de hele dag van hot naar her door de stad, dat gaat niet.’
‘Goed, goed, maar misschien kunt u me wel vertellen van wie die andere melding kwam.’
‘Nee zeg. Dat kan absoluut niet. Maar ik zal een notitie maken. Hoe heette u ook alweer?’ Ik zei mijn achternaam.
‘En uw voornaam is Bjorn?’

Twee dagen later kreeg ik een brief van de GAG. Het verbaasde me niet dat hij gericht was aan de heer B. Hendriks. De inhoud was nietszeggend en kwam neer op: we hebben een notitie gemaakt van uw klacht en zullen er zo spoedig mogelijk iets aan doen. Getekend: Jan van Wanrooy.
Ik moest er zelf iets aan doen.
Eerst delete ik de foto van mijn laptop. Het printje dat ik had gemaakt, verfrommelde ik en ik stak het in mijn achtertuin bijna ritueel in brand. Daarna pakte ik verschillende schoonmaakmiddelen en wat schuursponsjes en doeken in een plastic zak. Ik deed er ook nog een permanent marker in en wachtte tot de sluitingstijd van de frituur.

Het vroor. Het koude metaal van de lantaarnpaal zoog de huid van mijn hand strak tegen zich aan. Ik schrok. Belachelijk natuurlijk, maar ik was even bang dat ik voorgoed vast zat aan de paal, aan de woorden. Ik hield mijn rechterhand even op de linker. Het trok een beetje, maar ze kwam gemakkelijk weer los.
Even later trok de uitbaatster van de frituur de deur achter zich dicht. Ik groette haar, terwijl ik het staatje van de vertrektijden bestudeerde. Ze knikte en verdween om de hoek. Ik keek naar de sterren.
In de verte hoorde ik lijn 3. Daar had ik rekening mee gehouden: ik verborg me achter een struik in het plantsoen. Ik hoorde mensen uitstappen en pratend op huis aan gaan. De bus zou over tien minuten pas weer vertrekken. De chauffeur stond buiten de bus en rookte een sigaret. Daar had ik ook wel zin in. Ik draaide een sigaret, maar stak ze niet op. Er kwam een man aanlopen. Hij sprak de chauffeur aan. Ik verstond niet wat ze zeiden. De man liep weer weg, de chauffeur stapte in en vertrok zonder passagiers.
Ik stak mijn sigaret op. Ik had twintig minuten voor de volgende bus zou komen.
Ik had net wasbenzine over een van de schuursponsjes gegoten toen de politieagenten om de hoek kwamen. “Bent u aan het doen, meneer?’ Heel even maar probeerde ik het uit te leggen. Ze noteerden mijn gegevens en stuurden me naar huis. ‘Trouwens,’ zei een van de agenten nog: ’nooit roken als u met wasbenzine in de weer bent.’

Meer nog dan in de andere wijken van de stad werd er in Wolder op de buren gelet. De wijk had een dorpse kwaliteit behouden. De hoeveelheid nieuwbouw had daar geen invloed op gehad. Het was een van de weinige buitenwijken waar nog kroegen waren in plaats van een wijkcentrum. Maar ik ging nooit naar een kroeg. Behalve nu.

In de zaal naast de eigenlijke kroeg repeteerde een van de harmonieën die de wijk rijk was. In de kroeg zelf zat de eigenaar achter de bar. Aan het hoofdeinde van de bar een man alleen. Aan een van de tafels zat de secretaris van de vereniging: voor hem een klein geldkistje, twee stapels bonnen en wat lijsten. Er werd niet gepraat. Daarvoor speelde de harmonie te hard. De eigenaar knikte naar me, ik vroeg een glas witte wijn. De man fronste zijn wenkbrauwen, draaide zich om en haalde een nieuwe fles uit de koelkast. De secretaris keek even op, maar was al snel weer verdiept in zijn lijsten. De derde man bestudeerde me. Over de hele lengte van de bar beoordeelde hij elke beweging die ik maakte, elke slok die ik nam. Soms knikte hij. Een keer zei hij iets tegen de eigenaar. Ik verstond niet wat, maar hij wees naar mij. De eigenaar haalde zijn schouders op.

In de zaal werkte de harmonie zich naar een finale toe. Ik bestelde nog een glas wijn. De man tegenover me bestelde niet, hij kreeg met een zekere regelmaat een nieuw glas pils voorgezet. De secretaris had nog een halfvol flesje Spa blauw. Waarom was ik hier? Waarom was ik niet naar huis gegaan, zoals de agent me had opgedragen: Ga naar huis, meneer, ga slapen. Maar ik kon niet slapen. Mijn missie was mislukt. Ik had Bjorn niet kunnen uitwissen. Natuurlijk, ik zou de volgende avond, die avond nog, een uur later een poging kunnen ondernemen. Maar de missie was mislukt.
De laatste slag van de bekkens trilde nog na door het gebouw toen de man naar me toe kwam. Lange trage passen langs zeven meter eikenhouten bar. De ogen strak op mij gericht. Zware stappen in een café waar de stilte niet doorbroken werd door geroezemoes in de repetitieruimte. De tussendeur ging open. Een rij muzikanten kwam naar buiten. Ze sloten weer aan bij de tafel van de secretaris. Bonnen te koop. Er werd gepraat. De man ging zitten op de kruk op de hoek van de bar. Ik dronk de laatste slok uit mijn tweede glas wijn. Ik stopte mijn shag in het borstzakje van mijn overhemd. De eigenaar keek niet naar mij. De een na de ander van de muzikanten bestelde bier.

‘Jij zoekt Bjorn, hè?’
‘Nee, nee, niet meer.’
Ik was bang. Ik zwoer Bjorn af. Bjorn was dood, had nooit bestaan. Hij was een woord op een lantaarnpaal. Een mythe.
‘Ik was Bjorn’, zei de man. Ik schrok maar ik knikte, stelde me voor.
De eigenaar vroeg of ik nog iets wilde drinken. Ik zei nee, maar toch stond even later een vol glas voor me op de bar. Ik nam het glas tussen mijn vingers, proostte naar de man. ‘Dat is niet van mij,’ zei de man:’maar toch: gezondheid.’ De eigenaar stond weer ver weg aan de tap.

‘Lang geleden was ik Bjorn, toen ik nog vrienden had. Maar die leven al zo lang niet meer. Nadat ik ze heb weggejaagd zijn ze een voor een gestorven. Aan ziektes, aan de oude dag, een enkeling aan eenzaamheid.
Dat kan ik: een mens de dood in jagen. Een mens een uitweg laten zien, die er in het echt niet is.
Soms zie ik ze nog wel eens. In een droom.’
Hij tikte tegen zijn denkbeeldige hoed en liep het café uit.

Ik had het warm gekregen. Ik trok mijn jas uit en voelde hoe het overhemd tegen mijn rug plakte. Ik ging zitten op een van de krukken. De barkeeper keek me aan. Ik gebaarde: nog een glas.
Ook de secretaris keek naar me.
Hij zag hoe ik het glas in een keer leegdronk, hoe ik het zweet van mijn voorhoofd wiste.
‘Gaat het nog, meneer?’
Hij kwam naast me zitten. De barkeeper voegde zich bij ons. De secretaris wees met zijn duim over zijn schouder: ‘Hij is de zoon van de boer hier aan de overkant. Hij is niet helemaal in orde.’ ‘Geschift is hij, hartstikke gek.’ De barman maakte het bekende gebaar naast zijn hoofd. ‘Ik krijg het altijd koud, als hij hier komt binnenlopen. Maar meestal doet hij niks.’
‘Klopt het wat hij zei: dat al zijn vrienden zijn gestorven?’ ‘Vrienden? Vrienden heeft hij nooit gehad. Hij is van jongs af aan zo.’ ‘Maar soms…,’ zei de secretaris: ‘sommige mensen zeggen soms, dat hij te maken had met de dood van de jongens uit de Pletzerstraat.’ ‘Hou op.’ zei de barkeeper: ‘Dat is meer dan twintig jaar geleden. Ik werkte toen nog in de stad. En die jongens waren altijd heel aardig tegen hem. Ze lieten hem soms mee voetballen, op het plein. Zij waren de enigen. Van de anderen mocht dat nooit. Dan stond hij van een afstandje te kijken.’
‘Van wie heb ik eigenlijk dat glas wijn gekregen daarnet?’
De barkeeper knikte naar de secretaris. ‘Je zou het nu niet zeggen, maar hij voetbalde ook, vroeger: Jan van Wanrooy, verdediger bij MVV.’

Verder kan ik kort zijn.
Pas een week later kwam ik voor het eerst weer op het plein. Te laat: de bus was weg. En de woorden.

15 jun 2011

Bjorn- bjornde-gebjornd

Zit je onschuldig als altijd wat te genieten van de Bjorn-gerelateerde stukjes die er inmiddels zijn verschenen. Denk je tussendoor nog wat na over een mogelijk en passend einde aan een tweede bijdrage aan het geheel.
En dan krijg je dit.

Ik overweeg het bij deze advertentie behorende bedrijf te benaderen om een substantiële bijdrage te leveren aan het verschijnen van een bundel vol Bjorn-verhalen. En ik bestel een onderbroek met de tekst: Bjorn is hier geweest met vrienden
Voor de lol.

Gezien de voorbeeldtekst moet het wel grijs met zwarte letters worden. Dat is duidelijk, maar er is een probleem. Het maximum aantal tekens voor de voor- en voor de achterkant van de onderbroekband is (2 x) 19 (inclusief spaties).
De totale tekst past er dus op, maar hoe verdeel ik de letters?

Je kunt het simpel doen: op de voorkant beginnen en dan gewoon tot en met het negentiende teken doorschrijven. De rest komt dan wel op de achterkant.
Dan krijg je:
bjorn is hier gewee
st met vrienden
Je hebt dan een totaal van 34 tekens. Dat is zonde: je houdt vier spaties over en de afbreking is niet geweldig.

Misschien als ik tactisch dubbele spaties gebruik?
bjorn  is  hier
geweest met vrienden
Helaas, op de achterkant heb ik één teken te veel.

Weet je wat: ik laat de tekst beginnen in het midden van de voorkant, zodat de o van Bjorn recht onder mijn navel staat, waarbij dan mijn navel als halve Umlaut fungeert.  Dat moet toch iets opleveren. Je krijgt dan:
den.  Bjorn is hier
geweest  met  vrien

Maar wacht!
Ik doe het nog iets anders:
en….bjorn.is.hier
.geweest.met.vriend
Dat geeft meteen nog een extra laag aan de tekst.

Ik bestel het ding. Zodra ik het binnen heb maak ik een foto en plaats die alhier.
Zonder inhoud. Ik ben geen Amerikaans politicus tenslotte.




28 mei 2011

Bjorn is hier geweest met vrienden.

‘Lijn 3? Hoe laat vertrekt lijn 3?’ De chauffeur keek verstoord op van zijn krantje. Hij wees naar de dichtstbijzijnde abri. Daar hingen - slecht leesbaar achter bekrast plastic – alle vertrektijden van alle bussen die het station van Maastricht aandeden. Toerist waarschijnlijk of een student uit Amsterdam of zo, die hier wat vrienden kwam bezoeken. Hij had een hekel aan die Hollanders. De student zou vreemd opkijken als hij straks zou zien dat het lijnnummer van de bus veranderd was en dat hij instapte bij de chauffeur die hem een paar minuten eerder zo onhoffelijk had bejegend. Het was koud buiten en bijna kerstmis. De chauffeur had een hekel aan vakantieperiodes. Zeker als hij zoals nu lijn 3 reed. Bij de eindhalte in Wolder moest hij dan twintig minuten wachten voor hij weer kon vertrekken. ‘Lekker toch.’ zeiden zijn collega’s: ‘Krantje lezen, sigaretje roken…’ Maar hij rookte al drie jaar niet meer en met de Spits en de Metro was hij na één wachttijd wel klaar. Flutblaadjes. Heel soms luisterde hij naar een lokale radiozender: Radio Mestreech of Radio 17 uit Riemst, vlak over de grens. Beppie Kraft en Frans Theunis, brrrr. Hij had een hekel aan Maastrichtenaren.
‘Ik begrijp het wel,’ zei de jongen, toen hij instapte: ‘Het moet verschrikkelijk zijn steeds in beweging te zijn, maar nooit ergens te komen.’ De chauffeur schrok. Hij voelde zich betrapt. De jongen nam plaats op de eerste bank, schuin achter de chauffeur. Verder stapte er niemand in. Natuurlijk niet. De jongen zou een gesprek beginnen. Vragen stellen over zijn baan. Tot hoe laat hij moest werken, hoe lang hij al buschauffeur was en of ze langs het Vrijthof reden, dat moest zo mooi zijn, had hij steeds gehoord.
De chauffeur keek stuurs voor zich uit. Op de Wilhelminabrug begon het te regenen. De jongen had nog niets gezegd. Misschien had hij geluk en zouden er op de markt een paar mensen opstappen. Een paar van die boeren uit Wolder die hun vrije middag hadden gebruikt om in de stad te winkelen en het nodige te drinken. Wat zattepraat zou deze keer gelegen komen. Of een oud vrouwtje voor het bejaardenhuis. Maar nee, die kon nu natuurlijk niet op de ‘praten-met-de-chauffeur-bank’ gaan zitten. Daar zat die student.
Er stapte niemand in. De jongen had nog niets gezegd. Over een kwartier zou hij in Wolder zijn. Of eerder als hij zich niet aan de dienstregeling hield en gewoon doorreed. Tussen het Vrijthof (nou vooruit: de Papenstraat) en Wolder stapte er toch nooit iemand in. Een keer of twee, vaker niet had hij het meegemaakt dat er iemand was ingestapt bij de halte bij dat café op de Tongerseweg. Hij wist de naam niet meer. Twee keer. Nou, drie misschien was daar een man ingestapt met lange haren en een openhangende smoezelige lange jas die goedenavond zei, zijn abonnement liet zien en ging zitten op de bank achter de middendeur. Hij reed altijd mee tot Wolder. Een kunstenaar waarschijnlijk. Daar had je er in Maastricht toch al te veel van met al die academies.
‘Zijn we er bijna?’ vroeg de jongeman. De chauffeur schrok. Hij ging rechter zitten in zijn stoel, draaide zijn hoofd naar rechts tot hij zijn passagier vanuit zijn ooghoek zag. Hij had ook in de spiegel kunnen kijken, maar een spiegel vertrouwde hij niet echt. Je wist nooit of het beeld hetzelfde was als wat er echt gebeurde. Hij wees op de monitor die boven het gangpad hing. Nog zeven minuten. Maar in het echt zou het korter duren. Drie minuten hooguit vier.
“Bent u bekend in Wolder?’ De chauffeur kon eerlijk zijn: hij kende in Wolder alleen de straat waarover hij het dorp binnenreed en de eerste straat waarmee die kruiste. Dus schudde hij zijn hoofd.
Hij schakelde de motor niet uit nadat hij was gestopt. Hij keek in de spiegel en zag hoe de jongen staand naast de bank in zijn rugzak rommelde. Hij nam er iets uit. Tien centimeter lang en rond. ‘Hoe laat …,’ begon de jongen, maar hij bedacht zich. Hij wees op het bord in de abri. ‘Ik kijk daar wel.’
Hij stapte uit en bestudeerde de vertrektijden. Toen draaide hij zich om en grijnsde. Uit het borstzakje van zijn overhemd nam hij een pakje shag. Langzaam, tergend langzaam draaide hij een sigaret.
‘Hoe heet u eigenlijk, chauffeur?’ De chauffeur sloot de deur. Dan zou hij wel gaan, dacht hij. Maar de jongen klopte op de deur. ‘Waar moet je zijn?’ Zijn stem beefde licht. ‘Ik ben precies waar ik moet zijn. Ik moet hier een boodschap achterlaten.’ ‘Een boodschap?’ ‘Ja.’
De jongen nam een viltstift uit zijn borstzakje, nam het dopje er van af en schreef op het koude metaal van de lantaarnpaal . ‘Wat schrijf je daar?’ ‘De boodschap.’ ‘Hoe bedoel je?’ ‘Gewoon, dat u hier was.’ ‘Ik?’ ‘Ja.’
De chauffeur stapte uit en las. ‘Hoe weet je dat ik Bjorn heet?’ ‘Zonder puntjes toch he?’ ‘Jaja, maar hoe weet je dat?’ ‘Volgens mij hebt u een hekel aan puntjes.’ ‘He? Ja, maar dat bedoel ik niet. Hoe weet je mijn naam?’ ‘Is dat belangrijk? Belangrijker is wat daaronder staat: met vrienden.’ ‘Wat nou, vrienden?’ ‘Ik ben er toch?’ ‘Je bent alleen.’ ‘U bent er toch ook?’

15 mei 2011

tongerseweg


er valt geen blad van de tak

geen zaad dat dwarrelend de aandacht vraagt

van kinderen

of oude mensen met herinnering

die nog een keer kijken naar de zon

nog een keer ogen samenknijpen

of droge handen in elkaar


geen blad viel meer

er was alleen geluid

de ritseling van stille wind

die zonder sporen uit het westen kwam


hij liet zijn hond uit in het park

over paden die zo krom als rimpels waren

zag blikken die de jongens wierpen in het gras

naar vrouwen uit hun ver verleden


eens per maand liep hij iets verder

en liet de bloemen achter

die hij kocht bij een tankstation

in cellofaan


dan hoorde hij de wind tussen de blaadjes kruipen

van rozen van de vorige keer

de liefde van weleer ja ja de dood

verstoord


hij wierp een stok en laat de hond het wieken volgen

hij laat twee fietsen langs die hand in hand

naar tongeren zijn geweest




2 mei 2011

weg


het lied dat ik zong omdat de straten stoffig waren

het lied dat ik zong omwille van de weg

liet sporen na


zo liep de man de holle weg omhoog

tot aan het bos waar hij geboren was

hij brak een tak van de boom

en sneed zijn naam uit beukenbast


de letters vouwde hij in vloeipapier

in zijn broekzak nam hij ze mee totdat ze kruimels waren

en ik ze daar en hier niet vinden kon


hij won

hij zong de straten stoffig

weg





19 mrt 2011

Falleyn

Anton Falleyn wist altijd waar zijn nietmachine was. Hij had het apparaat gekregen van zijn vrouw toen hij ging werken voor de zaak, de Groothandel in Veevoeder en Zaden W. Depoortere en zoon. Hij had er een gewoonte van gemaakt het apparaat, een Zenith 520/E van de Italiaanse firma Balma Capoduri & C. uit 1943, bij zich te dragen in de rechterzak van zijn colbert en het daar pas uit te pakken als hij op zijn werk of thuis aan zijn bureau zat. Een enkele keer zette hij het tijdens het diner op de eettafel, maar dat was alleen als er gasten waren: als alleen zijn vrouw en hij aan tafel zaten droeg hij geen colbert. Dat hing dan over de rug van de eetkamerstoel tussen de tafel en de muur. Hij wist altijd waar het ding was.
Al lang voor haar vertrek had zijn vrouw het opgegeven de nietmachine in ieder geval ’s avonds uit de zak te halen. Ze had zich neergelegd bij de builen in het jasje, de scheefgetrokken schouders.
Anton Falleyn was geen gelukkig mens.

‘Eigenlijk ben ik een bewaarder,’ zei hij tegen zichzelf:’maar ik heb niets te bewaren, behalve dan mijn nietmachine.’
Hij stelde zich voor hoe zijn leven zou zijn geweest als hij wel iets had gehad, een schat aan munten liefst of gewoon maar een verzameling. Hij droomde wat had kunnen zijn. Hij droomde hoe hij dag na dag vitrines opende en de munten een voor een opnam en met een geelfluwelen doekje van afwezig stof ontdeed. Hij legde de munt terug, draaide hem een ietsje naar rechts, en weer terug. Als hij ze allemaal had gedaan sloot hij de vitrine, stofte - met een andere doek - het deksel af en keek en leek gelukkig.
Hij zou gelukkig zijn geweest. Zijn huwelijk zou gelukkig zijn geweest. En misschien zelfs zijn vrouw. Avond aan avond zou hij aan zijn bureau gezeten hebben. Avond aan avond zou hij munt na munt tussen zijn behandschoende vingers hebben genomen. Ja, hij zou handschoenen hebben gehad: zacht, wit en pluizig zouden zijn vingers elk stofje, elk vlekje hebben weggeveegd, de munten gestreeld, geliefkoosd. En ’s nachts in bed zou hij haar behandeld hebben als zijn grootste schat, zijn zeldzaamste munt: een gouden aureus met een beeldenaar van Nero, gevonden in Herculaneum en op de markt ten minste duizend euro waard.

Maar zo was het niet gegaan. Hij had alleen de nietmachine waarmee hij ’s avonds en in de middagpauze op het werk figuren niette in de blaadjes van notitieblokjes van zijn werk: blanco, twaalf bij acht centimeter. Hij was begonnen met eenvoudige figuren: een vierkant, rechte lijnen, combinaties van die vormen. ‘Gedwongen kubisme’, noemde hij het, omdat zijn techniek nog verre van volmaakt was. Hij bewaarde de blaadjes, zette er met een stempel een nummer op en stopte ze ’s avonds in een schoenendoos.

Zijn vrouw wist toen nog niet waarmee hij bezig was. Hij zat op zijn werkkamer, zij luisterde beneden naar de radio. Ze geloofde hem niet als hij zei dat hij achterstallig werk deed, maar ze vond het wel goed zo. Zijn verhalen over collega’s en ondergeschikten waren vervuld van een diepe minachting en iets anders dan kantoorverhalen had hij nooit te vertellen.

Na ongeveer negen maanden werd hij wat nonchalanter, sneller vooral in zijn nietwerk. Niet elk nietje sloot perfect aan op het volgende en. Er bleef wel eens een hoekje open. Een vierkant of een lijn was niet helemaal gesloten. Deze ‘open periode’ duurde echter niet lang omdat hij al snel merkte dat het verschijnsel zich vooral tijdens de pauze op het werk voordeed. Thuis deed hij zijn productie van die dagen zonder de blaadjes te nummeren in een nieuwe doos. Hij keek er nooit meer naar.

Zijn lunch (twee boterhammen met kaas) at hij aan zijn bureau. Zijn collega’s verza-melden zich meestal rond het bureau van Van Okkeren, aan de andere kant van de ruime zaal boven de laad- en losruimte. Falleyns plaats was aan het raam, maar hij keek nog maar zelden naar het af en aan van vracht- en bestelwagens. Hij nam af en toe een hap, een slok, maar concentreerde zich vooral op het nieten.
Aandachtig stopte hij het blaadje telkens weer tussen de voet van de nietmachine en de robuuste boog met daarin het mechanisme. Meestal duwde hij die vrij rustig maar met kracht naar beneden. Pas nadat hij de eerste smalende opmerkingen van zijn collega’s had gehoord, ging hij over op de harde korte slag waaraan hij later de voorkeur gaf.

‘Wat ben je toch aan het doen?’ vroeg zijn vrouw een paar dagen later. ‘Moest al die papieren aan elkaar nieten,’ gromde hij. ‘Hebben ze daar geen secretaresse voor? Moet jij dat doen?’ Hij haalde zijn schouders op.
Maar de volgende dag was zij stilletjes de trap opgeslopen. Ze had de deur zonder geluid weten open te maken en had (hij wist niet hoe lang) gekeken hoe hij een blaadje zorgvuldig keer op keer tussen de kaken van zijn Zenith stopte en daar, na een goedkeu-rende knik, een ferme tik op gaf. Ze zei niets. Ze graaide alleen even in de overvolle schoenendoos. En liep weer naar beneden. Toen hij van de schrik bekomen was, rea-liseerde hij zich dat hij iets uit te leggen had, al wist hij niet precies wat en zeker niet hoe.
In de woonkamer zat zij op de bank en huilde. ‘Wat is er?’ Een belachelijke vraag natuurlijk, maar hij vond niets beters. Zij keek alleen. Hij ging naar bed.

De volgende ochtend was de tafel niet gedekt. Alleen een briefje: ‘Ben weg’. Anton Falleyn moest zijn eigen boterhammen smeren. ‘Ben weg’, wat betekende dat? Was ze gisteravond naar een vriendin gegaan? Om daar te praten, haar leed te klagen? En kwam ze dan weer terug? Of had ze de nacht gebruikt om stil haar koffers te pakken en weg te gaan naar… Ja, waar naartoe? Hij durfde niet in de kasten te kijken of haar kleren weg waren, de koffers.
Hij zag op tegen de pauze. Hij kon toch niet gaan nieten nu, in deze situatie. Hij zou een stuk gaan lopen straks. Maar hij kon de Zenith ook niet meenemen. Hij zou hem moeten opbergen in een la, maar die kon hij niet afsluiten. ‘Mijn naam,’ dacht hij: ‘ik zet er mijn naam op.’ Hij nam een penseel en een tubetje plakkaatverf uit haar hobbyla. Hij deed een streepje gele verf op een notitieblaadje, doopte de penseel in zijn koffie en maakte de verf aan. In twee grote blokletters zette hij zijn initialen op de onderkant van de nietmachine: AF. Pas bij nader inzien zette hij een punt achter elke letter.

Vreemd om buiten te zijn, door de straten van zijn stad te lopen. Zomaar overdag, midden in de week. Vreemd licht. Zijn rechterhand jeukte. Hij wilde nieten. Wild nieten. De nietmachine hard op de kop slaan. Snel. En sneller. Slaan. Slaan. Slaan.

Terug op zijn werk pakte hij de Zenith meteen uit de la en zette hem op de gewone plaats. Hij probeerde zich te concentreren. Hij behandelde een klacht van een kleine detailhandelaar uit Meerzele. Onbelangrijk gezeur, bestellingen van niks. Hij moest er een afschrift van de originele bestelling bij doen. Hij pakte zijn apparaat: leeg. Vreemd. Dat overkwam hem nooit, hij zorgde altijd voor een goede vulling. Uit de la nam hij het pakje Zenith, 24/6, 5000 punti, art. nr. 515. ‘De scherpe uiteinden van de nietjes zorgen voor een goede perforatie’ citeerde hij stil de folder. Toen hij het apparaat op zijn zij legde, zag hij het. Iemand had met potlood op de onderkant geschreven:
‘A.F. is een zot’
Anton Falleyn stond op verliet de zaak, en kwam er nooit terug.

Enige maanden later woonde hij – noodgedwongen – op een kamer aan de rand van het centrum van de stad die een groot voordeel had boven andere adressen die hem waren aangeboden: zijn hospita, een vrouw van 67, was doof. Zijn onregelmatige slagen op de nietmachine stoorden haar niet. Ook haar hond reageerde niet op zijn geklop. Elke avond zat hij aan de tafel bij het raam en niette. Hij beperkte zich al lang niet meer tot vierkanten en lijnen. Hij had zelfs al eens een nagenoeg volmaakte cirkel gemaakt.
De voorraad papier en nietjes leek onuitputtelijk, daar had hij voor gezorgd toen hij nog werkte. Toch beperkte hij zich tot één werkstuk per dag. Het had met concentratie te maken. En met eerbied voor zijn werkstukken.
Hij werkte er ’s avonds aan. Overdag hield hij zich bezig met wakker worden en wandelen door de straten rondom zijn huis. Drie keer per dag maakte hij dezelfde ronde en dacht na over de oplossing van zijn probleem. De mond van zijn Zenith was zeven centimeter diep, het papier acht centimeter breed. Hoe kon hij een nietje in de overkant van zijn blaadje slaan zonder dat te kreuken? Hierbij waren een aantal overwegingen van belang:
Het blaadje omdraaien en zo in de rand van de gewenste kant nieten was geen oplossing omdat geen enkel nietje loodrecht in het papier terechtkwam. Ze werden allemaal een fractie van een millimeter schuin naar achteren gedrukt door de kracht van zijn slag. Dit had een grote invloed op de lichtval.
Een andere nietmachine met een diepere mond, was ook geen optie. Vooral omdat hij dat niet wilde. Ooit had hij een tweede machientje gekocht voor zijn correspondentie, maar daar zat zijn gevoel niet in: de slag was anders.
Natuurlijk kon hij – net als vroeger – het mechaniek heel voorzichtig omlaag drukken. Dan was er nauwelijks iets te zien van de bult die hij in het papier had moeten maken. Maar het resultaat was vaak een verwrongen metalen lijntje of een scheefgedrukte poot. Daarbij kwam dat hij wilde slaan.

Hij had een aantal alfabetten gemaakt, een letter per blad. De eerste met een enkele lijn die simpelweg de vorm van de meest eenvoudige hoofdletter volgde. Later probeerde hij een paar van de meest courante lettertypes te maken: Times New Roman, Courier.
Bij pogingen robuustere letters te maken stuitte hij weer op zijn probleem. Zo maakte hij een z waarvan de boven- en de onderlijn van rand tot rand van het papier liep. Per lijn had hij daarvoor 133 nietjes nodig. De laatste 17 daarvan hadden met het probleem van de lichtval te maken. Hij probeerde het op te lossen door te variëren in zijn slag.
Een lichte verkleuring op de bovenkant van het apparaat gaf aan waar zijn slag altijd neerkwam. Als hij de kracht daarvan iets naar achteren zou leggen zou het nietje allicht loodrecht in het (omgekeerde) papier terechtkomen. Na enige oefening misschien zelfs in dezelfde hoek als de overige 116 die van de andere kant ingeslagen werden.

Hij realiseerde zich dat deze verandering veel tijd in beslag zou nemen. Hij besloot dan ook zijn namiddagwandeling te schrappen en de tijd te gebruiken voor het oefenen van de slag. Bij de eerste slagen kwam het nietje niet helemaal uit het apparaat,steeds moest hij het met een tangetje lostrekken.
De tweede dag van de training verliep iets beter: het nietje kwam helemaal uit de Zenith, maar maakte krassen op en zelfs scheurtjes in het papier. Verheugd over de vooruitgang hield hij zich die avond helemaal niet bezig met zijn probleem, maar sloeg uit de losse pols een portret. Ontspanning, vond hij. Een grapje. Luchtigheid voelde hij.
Voldaan ging hij naar bed. Hij legde het portret op zijn nachtkastje en toen hij om drie uur even wakker werd, keek hij er met genoegen naar. Hij verheugde zich op de volgende dag.

Ten onrechte. Meteen na zijn eerste kop koffie begon hij aan de oefeningen. Niets lukte. Geen vooruitgang. Maar drie van de vijfentwintig nietjes die hij sloeg bleven in het papier haken. Zeven schoten er los uit en de rest moest met het tangetje verwijderd worden. Vallen en opstaan, dacht hij. Morgen gaat het weer beter. Niets overhaasten. Hij besloot de middagtraining over te slaan: hij was te gretig.

Die avond sloeg hij weer een gezicht. De smalle, de toegeknepen ogen deden hem aan zijn vrouw denken, zijn ex inmiddels. De lippen maakte hij vol. Althans dat probeerde hij. Hij plaatste de lijnen ver uiteen. Hij wilde de lijn tussen de lippen verdikken. Schaduw geeft diepte, dacht hij. En voor het eerst niette hij over een al geslagen lijn heen.

Het werd de gelukkigste periode in zijn leven. De productiefste tijd. Ze duurde nog geen week.
Die avond (het was een dinsdag) sloeg hij in totaal nog maar zes nietjes, allemaal over de onderste lijn van de onderlip. De schaduwwerking viel bij nader inzien een beetje tegen, maar hij zag meteen dat de lichtval op de nietjes die een tweede slag gekregen hadden veranderd was en meteen schoot hem een andere mogelijkheid te binnen: hij kon een lijn een tweede slag geven zonder een nieuwe lijn te maken als hij de nietjes uit het apparaat verwijderde.
Hij sliep goed die nacht.

De volgende ochtend stond hij fit op. Hij haalde brood, boter en kaas in huis. En koffie en wijn. Genoeg voor een week. Hij vroeg de hospita elke dag een thermoskan koffie en zes broodjes kaas voor zijn deur te zetten. De wijn bewaarde hij onder zijn bureau.
Uit de verschillende dozen waarin hij oud werk bewaarde, deed hij een willekeurige greep (behalve dan uit die met zijn open periode). Hij hing zijn werk met punaises aan de muren van zijn kamer. Er zat geen systeem in zijn expositie. Hij pakte een blaadje, nam een punaise uit het doosje en zocht een plekje op een muur. Intussen dronk hij wijn. Uit de fles. Hij had geen idee van de tijd, maar het was nog licht toen hij op bed ging liggen om even uit te rusten.

Toen hij wakker werd, kwam de zon weer op en scheen recht zijn kamer in. Hij stond op. Hoofdpijn.
Anton Falleyn liep langs de muren en raakte de werken die hij had opgehangen even aan. Strelend. Zo mooi in dit licht.
Hij dwong zichzelf tot een licht ontbijt, maar volgde intussen de reis van de zon over de muren. Hij maakte verschillende rondjes langs zijn werk en kon er niet van af blijven.

Pas laat in de middag, toen de laatste zon uit zijn kamer was vertrokken, ging hij aan zijn bureau zitten. Hij zette de Zenith in het bereik van zijn rechterhand, de blaadjes lagen links. Hij sloeg een lijn van boven naar beneden in het eerste blad. Daarna nam hij de nietjes uit het apparaat en gaf de tweede slag. Hij genoot van elke slag en van het resultaat.
Op het volgend blad maakte hij een lijn van links naar rechts. Een kruis daarna. Op het volgende blaadje volgde hij de randen. Hij nam een fles wijn.
Als een werk klaar was prikte hij het aan de muur achter het bureau. Twaalf stuks hingen er toen hij dronken ging slapen.

Tweehonderdvierenvijftig maal twee slagen. Hij bestudeerde de rode vlek op de aanzet van zijn pols. Een goed teken,vond hij. Hij keek naar het werk van de voorafgaande avond en zag dat dit slechts het begin was. Nu, wist hij, kwam het echte werk. Nu beheerste hij de techniek voldoende om echt te maken wat hij wilde. Nu kon de zoektocht beginnen naar de bron van zijn nieten, zijn kunst. Ja, zo durfde hij het nu te noemen, zijn kunst.

Anton Falleyn verorberde de broodjes die de hospita voor hem had klaargezet met smaak. Allemaal in een keer. De koffie deed hem goed.
Halverwege zijn ochtendwandeling keerde hij om. Tamelijk zinloos, bedacht hij, want gewoon verdergaan was even ver geweest. Maar hij bedacht dat hij niet had moeten beginnen aan dat ritueel: zijn werk riep, zijn kunst kon niet wachten. Alleen door terug te keren kon hij die fout nog herstellen.
Terug op zijn kamer trok hij meteen een fles wijn open.

Om half drie die middag werd hij wakker. Hij voelde dat hij nog steeds dronken was. Hij had uren aan een stuk gewerkt. Eerst nog een paar geometrische figuren gemaakt. Daarna begonnen aan een serie portretten. De eerste had hij opgehangen aan de muur, de rest lag verspreid over zijn bureau onder zijn hoofd, een stel op de vloer.
Ergens op de achtergrond voelde hij de pijn aan zijn pols. Hij keek er niet naar. Hij wilde verder. Hij nam een slok uit de tweede fles wijn. De eerste slagen waren nog wat gevoelig, maar al spoedig zat hij weer in de trance die hem ook die morgen gegrepen had. Hij zag alleen nog de portretten, de gezichten. Kende hij ze? Wist hij wie hij met metaaldraad in papier vereeuwigde? Soms meende hij zijn ouders te herkennen, soms een oog, de neus van zijn vrouw. Zelfs mensen van zijn werk. Maar nooit een gelijkend portret. De mond van Van Okkeren combineerde hij met het flapoor van zijn vader.
Het laatste werk van die avond leek nergens op, op niemand. Alle onderdelen van het gezicht waren nieuw voor Anton. De pijn aan zijn pols werd nog maar nauwelijks verdoofd door de alcohol. Hij wist niet of het de drank was of gewoon geluk dat door zijn lichaam stroomde. Hij likte de tranen van zijn bovenlip, uit zijn mondhoeken.
Hij veegde zijn bureau leeg, alle eerdere werk ging over de vloer. Rechts stond zijn Zenith, links lag het notitieblokje. Schuin daaronder zijn laatste werk. Hij keek. Hij streelde de dikke knobbel die zich tussen zijn hand en zijn pols had gevormd: zwartblauw. Hij keek. Hij zag zijn werk en was gelukkig.

De volgende ochtend, het was zondag, werd hij wakker door het geklop op zijn deur. Het was zijn hospita. Ze bonsde op de deur (maar dat deed ze altijd: ze wilde zichzelf horen). Ze riep: ‘Meneer Falleyn! Meneer Falleyn! Doe open! Meneer Falleyn!’
‘Zet de broodjes maar voor de deur.’kreunde hij. Hij wist dat ze hem niet hoorde. Stekende hoofdpijn. Misselijk, braakneigingen. En vreselijke steken in zijn hand.
Hij zag zijn vrouw in de deur staan. De gesloten deur. Ze zei niets en toch hoorde hij steeds zijn naam. ‘Anton, Anton.’
‘Ga weg, mens!’

Maar de deur ging open. De hospita kwam binnen. Daarna een man. En nog een, in uniform.
Hij keek naar zijn pols: de zwelling was gegroeid. Donkerder geworden. Hij kon zijn hand niet bewegen.
Zijn kamer was vol mensen. Hij zag een brancard. Hij voelde hoe hij werd opgepakt, op de brancard gelegd.
Met zijn linkerhand wees hij naar zijn Zenith. Ongeduldige bewegingen. Grijpbewegingen.
Een ziekenbroeder haalde zijn schouders op en stopte het ding in zijn linkerhand. Anton Falleyn klemde het tegen zijn borst.

Toen Anton Falleyn terugkeerde in zijn kamer waren de muren leeg. De hospita had de werken opgeborgen in de verschillende schoendozen die ze in zijn kamer had aangetroffen. De Zenith stond op een notitieblokje in de verre rechterhoek van het bureau. Verder stond er niets op.
De hospita had hem uitgenodigd te komen eten die avond: ‘We zijn er om elkaar te helpen, nietwaar.’
Onhandig prakte hij met links de aardappels, zij sneed zijn vlees.
Zijn rechterhand – nu nog ingepakt in dik verband – zou ook later niet meer bruikbaar zijn, behalve dan voor wat steun- en klemwerk bij het openen van een pot appelmoes en dergelijke klusjes.
Hij hielp de hospita door haar hond drie keer per dag uit te laten. Ze was slecht ter been.
Lange wandelingen: ’s morgens langs de rivier, ’s middags door de velden aan de rand van de kleine stad. Precies om zes uur was hij terug van die laatste tocht. Dan ging hij naar zijn kamer, nam plaats achter zijn bureau en opende een doos. Hij stalde de werken voor zich uit. Hij keek. Hij raakte ze aan. Voorzichtig verwijderde hij af en toe een vuiltje. Hij zag zijn oude werken, behalve die uit de open periode. En het laatste portret. Dat was onvindbaar.
Hij zat en keek tot het acht uur was. Dan ging hij naar beneden en schoof aan aan tafel. Hij vroeg of zij zijn portret gezien had, of ze wist waar het was. Zij begreep niet waarover hij het had: ze had alles bij elkaar in een doos gestopt. Na een week vroeg hij niet meer.
Om tien uur liet hij de hond de laatste keer uit. Zijn oude route, het kleine blokje om. Net genoeg voor de hond om zijn behoefte te doen. Daarna ging hij naar bed.