Posts tonen met het label Onderwijs. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Onderwijs. Alle posts tonen

11 sep 2013

Gelijk


De discussie is natuurlijk al duizenden jaren oud. Moet je iets weten of moet je iets kunnen opzoeken.Het antwoord is al evenzo lang hetzelfde: beide. 

Het begon natuurlijk allemaal toen twee herders elkaar ontmoetten en voordat ze het goed in de gaten hadden de geiten van beider kuddes zich vermengden. Ze wilden vastleggen hoeveel geiten van de een en hoeveel er van de ander waren. De slimste van de twee nam een stok en trok een streep in het zand. Hij wees daarbij op zijn oudste geit, de oermoeder. De andere herder knikte. Dat streepje betekende die ene specifieke geit. De herder trok een tweede streep. Iets korter misschien en wees daarbij op een van de beesten van de volgende generatie. En zo ging hij nog even door.

Een magisch moment zijn we nu geneigd te denken. Maar het zal misschien
eerder een moment van boerenslimheid zijn geweest van de eerste herder, die slechte ervaringen had met  de ander: bij een vorige ontmoeting was hij een van de jongste geitjes kwijtgeraakt. Hij zou niet nog een keer bedrogen worden.

Het schrift was geboren. Het maakt daarbij niet uit of de eerste teller dat met een stokje in het zand deed of dat hij via de vingers van zijn hand telde. Misschien ging het ook helemaal niet om geiten, maar om bijvoorbeeld een aantal korenaren. Het voor ons magische moment was het plotselinge inzicht dat het ene het andere kon betekenen. 

Thuisgekomen vertelde hij trots over zijn slimmigheid. Zijn zoons keken de vaardigheid snel van hun vader af. Al snel telden ze alles wat los en vast zat. Waarschijnlijk was het zijn nurkse vader die zoiets zei als: ‘Jaja, allemaal leuk en aardig die streepjes van jou, maar je had het gewoon moeten zien, moeten weten dat die ander een geit teveel meenam. Als je het weet, hoef je het niet met streepjes te controleren.’ De vader van de vader verbood zijn zoon en kleinzoons het gebruik van streepjes. ‘Want’ zei hij, ‘ straks gaat het op een beetje vreemde manier waaien en de wind waait net de streepjes die jij hebt gezet weg. Dan kun jij niet meer bewijzen dat die geiten van jou waren. En dan zijn we alles kwijt en we verhongeren. Is dat dan wat je wilt, met die rare streepjes van jou?’ 

De tijden waren toen nog zo dat een herder zijn vader gehoorzaamde. Maar niet veel later stierf de oude en de zoon zag zijn kans schoon. Als nieuwe oudste van zijn stam verplichtte hij iedereen zijn systeem van streepjes te gebruiken. ‘Want mensen vergeten nu eenmaal dingen.’ 

Sindsdien is het grote vergeten alleen maar verder gegaan. 

Maar

Sinds het grote vergeten is begonnen, zijn er steeds meer methoden bedacht om datgene waarover men zeker wilde zijn vast te leggen. Het begon enkele weken na de dood van de grootvader uit het verhaal hierboven. De vader stuurde zijn oudste zoon op pad met de kudde. De zoon ontmoette de zoon van die andere herder. De kuddes liepen al snel weer zo chaotisch door elkaar dat de twee zich genoodzaakt zagen streepjes te gaan zetten. Zeker als ze waren dat de een de ander niet zou kunnen bedriegen, zaten ze genoeglijk naast elkaar en vertelden de wederwaardigheden uit hun dorp. 
Kudde geiten
Maar toen stak de wind op. De verraderlijke wind waarvoor grootvader had gewaarschuwd. De kleinzoon had de streepjes achter een groot rotsblok getrokken, maar de wind kwam uit een onverwachte hoek en blies een paar van de streepjes weg. Het kostte hem twee geiten. 

Op weg naar huis, bang voor zijn vader, bedacht hij een methode om een dergelijke ramp in de toekomst te voorkomen: hij zou voor elke geit waarmee hij vertrok een kort stokje meenemen, dat hij meteen aan die schoft uit het andere dorp kon laten zien: ‘Kijk eens, zo veel geiten hebben wij.’ 

Misschien zou zijn nieuwe wetenschap vaders woede enigszins bekoelen. Uit het verleden immers bleek dat vader wel te vinden was voor innovatie, dacht hij hoopvol. Helaas voor hem viel dat nogal tegen. Hij werd verbannen en stierf een jammerlijke dood. De tweede zoon nam niet veel later de leiding van de stam op zich.

Die tweede zoon staat dan weer bekend als de uitvinder van de MacBook Air en van Google. De tijd vliegt, nietwaar.
Zijn beroemde stelling is: ‘Je hoeft niet te weten wat je kunt opzoeken.’
Waarop zijn reactionaire vader volgens de overlevering heeft gezegd: ‘Voor je iets kunt opzoeken, zul je wel moeten weten wat je moet weten.’ 


En dat is de discussie die nu nog door (onder andere) onderwijsland waart. 

Over niet al te lange tijd zal het Nederlandse scholenlandschap zijn ingedeeld in ‘Scholen met het boek’ en ‘Scholen met de MacBook’. Beide types scholen worden als vanouds vooral gekenmerkt door geloof. Beide types hebben -vinden ze zelf- gelijk, beide ongelijk volgens de andere partij. Dat zou niet erg zijn als gelijk en gelijk gelijk zouden zijn, althans zo zouden worden beschouwd. Als gelijk niet zou vragen om de vernietiging van het ongelijk.

11 jun 2013

Orde

16-03-2013

De oudst bekende afbeelding van Franciscus van Assisi

Elke naam heeft zo veel betekenissen, dat hij geen zin meer heeft. Neem nou die nieuwe paus: Franciscus I. Omdat hij geen rijbewijs heeft, maar een busabonnement, legt iedereen meteen een link met Franciscus van Assisi. Dat ook wel eens Franciscus Xaverius bedoeld kon zijn, bedacht men pas in tweede instantie en dan werd het verhaal meteen beduidend minder hoopgevend. De Jezuïeten immers, waarvan deze Franciscus een van de eerste zes leden was, deze hoogmoedige filosofen en theologen, deze ontdekkingsreizigers in het geloof, deze soldaten van Christus waren nooit erg geliefd, zelfs niet binnen hun eigen katholieke kerk. Te zelfstandig waren ze (want alleen onderworpen aan de paus), te intelligent en te daadkrachtig. Van Xaverius wordt gezegd dat hij meer heidenen heeft bekeerd dan de apostel Paulus. Ik bedoel maar. En hij deed dat tot in Japan en China aan toe.

Hoe anders is het beeld van die andere Frans, die van Assisi. Ten eerste: hij heette eigenlijk geen Frans, maar Jan, nou ja, Giovanni. Die naam was hem gegeven door zijn moeder. Zijn vader (zegt het ene verhaal) noemde hem Francisco (= Fransman) omdat hij (de vader) tijdens de bevalling op zakenreis was in Frankrijk. Logischer lijkt me de andere verklaring: tijdens zijn wereldse leven reisde Giovanni met een zekere regelmaat naar Frankrijk om daar zaken te doen voor het bedrijf van zijn vader. Bewonderende of afgunstige plaatsgenoten zorgden voor de naamsverandering.

En deze Franciscus was vooral een zachtaardig mens, zo gaat het verhaal. Hij hield van mensen omdat het mensen waren, terwijl Xaverius hen meer als doelgroep zag: er valt nog zo veel te bekeren. Zachtaardig, want hij was ook van de dieren: Dierendag en het feest van Franciscus van A. vallen niet voor niets samen.
Franciscus op gevel Bernardinuscollege, Heerlen

Alleen al daarom had ik een zwak voor Franciscanen. Mijn middelbare school werd nog gerund door een verzameling broeders van die orde. De paters Van Summeren, Beckers, Fick en Windt staan in mijn geheugen gegrift. Vooral voor de laatste heb ik nog steeds een zwak. Dat heeft niet alleen te maken met het gegeven dat hij op een gegeven moment schijnt te zijn uitgetreden om te trouwen, ook niet met de onbeholpen hulp die hij bood toen mijn ouders waren gescheiden. Hij was vooral een echte Franciscaan: lang, mager, spits gezicht, intelligent en gehuld in fladderende bruine pij waaromheen een lang wit touw met drie knopen. Ik heb zijn voornaam nooit geweten, wat mij betreft heet hij Frans.

Toen ik eindexamen deed en pater Windt al was overgestapt naar een zwart pak met witte boord, toen ik voor mijn lijst Duits Das Glasperlenspiel las, moest ik aan hem denken bij de beschrijving van de spirituele orde die Hermann Hesse in dat boek zo verleidelijk beschreef.
Niet dat ik ooit heb overwogen me bij een dergelijke club aan te sluiten. De zwarte verhalen die tegenwoordig steeds meer aan het daglicht komen betreffende priesters, paters en aanverwanten, waren ook toen niet onbekend en daarbij: ik geloofde niet. En dat scheen toch wel een voorwaarde te zijn.

Maar Franciscus was (ook voor ongelovigen) een goeie. Dat bleek ook wel uit die film van Passolini Uccellacci e uccelini (1966) waarin Franciscus een bijrol speelde en twee van zijn monniken opdroeg haviken en mussen ervan te overtuigen dat ze van elkaar moesten houden. Dat mislukte, maar dat lag uiteraard aan het gegeven dat het verhaal verteld wordt door een kraai de gemodelleerd is naar de Italiaanse communistenleider Togliatti. Die kraai wordt naderhand door de twee hoofdrolspelers opgegeten. De overwinning, kortom, van de consumptie-maatschappij, die – wat mij betreft – daarna ook de spiritualiteit heeft opgegeten. We kregen een menu van Baghwans, Oprah Winfreys en paardenfluisteraars.

Wat we nodig hebben zijn Franciscussen die geen orde oprichten. Fransen die zich verzetten tegen de orde. Tegen elke orde. Orde, namelijk, is een wens, een verlangen, een leugen. Een naam. 

Het bovenstaande schreef ik op 16 maart van dit jaar naar aanleiding van de keuze van een nieuwe paus. Om de een of andere reden heb ik het blog toen niet geplaatst. Waarschijnlijk (maar ik weet het niet zeker) had dat te maken met de laatste twee regels en/of met het gegeven dat iedereen toen over die paus aan het schrijven was. 
Vandaag keek ik min of meer per toeval nog eens in mijn lijst van blogs, Ik zag dit als 'concept' staan en las het nog een keer. 
Het clipje uit Uccelacci e Uccellini beviel me weer ontzettend goed. En het viel me op dat ik in dit blog refereerde aan Das Glasperlenspiel van Hermann Hesse. 
Das Glasperlenspiel

Afgelopen weekend schreef ik een stuk waarover ik best tevreden was. Omdat het een soort sollicitatie is, plaats ik het hier niet. Maar ook in dat stuk verwees ik naar Das Glasperlenspiel. 
Ik las het boek na vele andere boeken van Hesse in 1974 of 1975. Ik heb het twee keer gelezen. Dat valt nog tegen want de meeste werken van Hesse die in mijn boekenkast staan, las ik vaker tot veel vaker. Achteraf vind ik het best wel knap van mezelf dat ik dat boek toen las. Het is niet het meest toegankelijke boek, hoewel de schrijfstijl van Hesse me intussen natuurlijk wel bekend was, maar ik had alleen nog maar middelbareschool- en tv-kennis van Duits.

Hesses werken horen natuurlijk behalve bij hun ontstaantijd, vooral heel erg bij de zestiger en (begin) zeventiger jaren. De hippietijd, zeg maar. Ze behandelden allemaal de zoektocht van de mens. De hoofdpersonen zwierven er wat op los en waren allemaal op zoek naar iets hogers. Iets spiritueels, zou ik bijna zeggen, als ik niet zo'n hekel had aan dat woord. In veel van zijn boeken spelen ook een meester en zijn leerling een rol. 


Hermann Hesse
In Unterm Rad bijvoorbeeld beschrijft hij hoe een talentvolle kleinsteedse jongen ten onder gaat aan de ambities van zijn vader en de rest van zijn omgeving. In Der Steppenwolf beschrijft Hesse de penopauze aan de hand van een droogkloterige man die nu eindelijk eens het 'echte' leven wil leren kennen, het leven van extase, vrouwen en dood. In Das Glasperlenspiel volgen we de ontwikkeling van Josef Knecht (geen toeval natuurlijk, die naam) van uitverkoren leerling tot Magister Ludi, de grootmeester van het 'Kralenspel' zoals het in het Nederlands heet. Maar deze grootse functie legt hij op een gegeven moment weer neer (hetgeen als ik het me goed herinner niet gebruikelijk is in de wereld van Kastalien) om een bescheiden baantje aan te nemen als privéleraar van de zoon van een van zijn vrienden. Bij zijn eerste kennismaking met zijn pupil komt Knecht om het leven. 
Dat naast Der Steppenwolf vooral Siddharta een van zijn bekendste werken werd, zal niemand verbazen. Dat boek behandelt het leven van een jonge Hindoe die ook alweer op zoek gaat, waarbij hij o.a. de Boeddha ontmoet. Dat ging er in die jaren (zestig en zeventig) in als zoete koek.

De diamant
Zelf las ik in de tijd dat ik dat laatste boek las ook De Diamant van Harry Mulisch waarin dit soort zoektochten naar grote gedachten flink op de korrel werd genomen. De diamant die die grote gedachte symboliseert, en die miljoenen doden op zijn geweten heeft, heet in dat boek de 'Siddharta'. 
Ik hou wel van tegenstellingen. 

Het soort tegenstellingen dat ook in het onderwijs zit. En in het vak dat ik binnen dat onderwijs geef: Duits. 
Het is een frikkerig vak, Duits. Een beetje docent begint al gauw te zeuren over naamvallen en hoofdletters, Ringel-s-en en over de Ich- en de Achlaut. Tegelijkertijd moet Duits -getuige de titel van een methode- ook 'Spaß machen'. Ik geef het je te doen. 
Met een beetje geluk kan ik over niet al te lange tijd kond doen van een symbiose tussen de frik in mij en de poëet. Dan ben ik waar Josef Knecht was vlak voor zijn dood. Maar ik hoef hem natuurlijk niet overal in na te volgen.